विश्वव्यापीकरणसँगै अर्थव्यवस्थामा फैलिँदो विकृति

हामी अहिले भूमण्डलीकरण, विश्वव्यापी प्रवाह (ग्लोबल फ्लो) र नवउदारवादी अर्थ–राजनीतिक नीतिहरूका नकारात्मक प्रभाव झेल्ने चरणमा पुगेका छौं । यसको विकृतिस्वरूप नवधनाढ्यहरू, नयाँ आफूनिहित पुँजीपतिहरूको संख्या बढ्दो छ, जसले राजनीतिक परिवर्तनका नाममा राज्यको पुनर्संरचनामा भूमिका खेल्ने, सामाजिक संरचना भत्काउने र त्यसलाई प्रोत्साहित गर्ने, पुँजी एकीकृत गरी संकलन गर्न राज्यभरि पासो थाप्ने, हरेक सामाजिक र विकाससम्बन्धी कार्यमा कमिसन र भ्रष्टाचार गर्ने, नीतिबाट राज्य सञ्चालन होइन, क्रियाकलापबाट आर्थिक र मौद्रिक नीति सञ्चालन गर्ने, हातमा रहेको शक्ति प्रयोग गरी निर्धा, निमुखा र सिर्जनात्मक सोचको दमन गर्ने काम गरिरहेको छ । यो वर्गले उत्तर आधुनिकतावादको नाममा अर्थतन्त्रलाई अझ बढी विकृत बनाउने काम गरिरहेको छ । गान्धीवादी राजनीतिले मुखमा माड लाग्दैन, सुखसयल प्राप्त हुँदैन भन्ने यो पद्धतिभित्र राजनीति गर्नेहरूले सबै तहका एक्टरहरू (स्थानीय, राष्ट्रिय, क्षेत्रीय वा विश्वव्यापी) लाई चिनेको हुन्छ, र यिनीहरूको चारित्रिक र विशिष्ट चाख अर्थतिर रहन्छ । यो पद्धतिभित्र यसका एक्सरहरूले खुला अर्थनीतिभित्रको बजारलाई खुला छाडेको नाटक गर्दै आफंै कालोबजारीमा संलग्न रहन्छ । आमनागरिकमा भ्रम छर्न साह्रै धूर्त तरिकाले तथ्यांकहरूको तोडमरोड गर्छ । यो पद्धतिभित्र रहेका खेलाडी वा राज्य सञ्चालकहरू विदेशीप्रति, तिनले ल्याएका नीति तथा कार्यक्रमप्रति सबैभन्दा पहिला अर्थ हेरी सहयोग माग्न लालायित रहन्छन् । यी तथ्य सूचक (इन्डिकेटर) हरूका आधारमा मापन गर्न सकिन्छ ।

यसले द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको चुरो पनि छोड्छ भने प्रजातान्त्रिक पद्धतिको मूलधारलाई पनि पूर्ण रूपमा कहिल्यै आत्मसात् गर्दैन । यो समयअनुसार स्वार्थअनुकूलको पुँजीपतीय पद्धतिको विकासको चरण हो । धेरैले नेपाल विफल राष्ट्रमा परिणत भएको वा बनाना रिपब्लिक वनको बताए पनि यो विफल राष्ट्रको सूचक होइन, खोक्रो राष्ट्र बन्दै गएको संकेत भने हो ।

हामी र हाम्रो परिवेश
अब हामी स्वस्थ, सुखी, आरामदायी जिन्दगी, सिर्जनशील सोच, आधुनिक प्रविधि र स्थायी समाजतिर बदलिँदो अवस्थामा छौं । प्रायः नेपालीहरू ठाउँ, पहिचान र सुखसयल खोज्दो अवस्थामा छन् । हामीले आज मानिस र ठाउँ, सामाजिक अनुभव र सम्बन्धहरूबीच भइरहेको अन्तर्क्रिया, तर परिरहेका, तैरिरहेका र थेग्रिएकाका संस्कृति, रीतिरिवाज, चाहना र आवश्यकता समात्नुबाहेक हामीसँग विकल्प छैन ! जसलाई मथ्ने काम भूमण्डलीकरणको अवधारणाले अघि सारिदिएको छ ।

प्रजातान्त्रिक परिपाटीभित्र रहने हो भने भाग्ने ठाउँ छैन । यो ग्रामीण समुदायदेखि सहरी समुदायभित्र परिवर्तनका यी रूपरेखा प्रस्ट देखिन्छन् । विश्वमै सबैभन्दा ठूलो मानवका लागि महत्वपूर्ण सामाजिक सुरक्षा हुँदो रहेछ । प्रस्ट हाम्रो परिप्रेक्ष्यमा माओवादी द्वन्द्वकालमा देखियो, आममानिस श्रीमती र छोराछोरी टिपेर गाउँबाट सहर पस्ने क्रम देखियो ! हाम्रो समाजमा सामाजिक सुरक्षाको सवालसँगै संस्थागत निकटता, भौगोलिक निकटता, सांस्कृतिक भुगोल, टार, गरा र धान खेत तथा त्यसमाथि हाम्रो आर्थिक र सामाजिक क्रियाकलापबारे अध्ययनको विषयवस्तु बनाउने बेला भइसकेको छ । जेजति समस्या राजनीतिक व्यापारीकरणबाट देखिएका छन्; तिनको उचित समाधानका लागि वातावरणीय समाजशास्त्रमा आधारित रही, स्थानीयतामा आधारित विकासका पूर्वाधारको विकास गर्ने बेला भइसकेको छ ।

हामी १९४० को दशकतिर केनिसियन कल्याणकारी राज्यले चलाउने बजार व्यवस्थाकोे राजनीतिक अर्थशास्त्रीय अवस्थामा थियौं भने अहिले हामी ‘सम्फटेरियन वृद्धि र वृद्धिमुखी नीति’ निर्माणको अवस्थामा छौं । जहाँ आफैं बजारको नियमन हुने व्यवस्था हाबी हुनुपर्ने हो, तर विडम्बना हामी अहिले हामी कालो बजारियाको चंगुलभित्र छट्पटाइरहेका छौं । विकासका मोडलहरूको कुरा गर्दा राष्ट्रिय अर्थव्यवस्थाको व्यवस्थापन गर्न लागेको भारत, आज प्रत्येक विश्वबजारमा आफ्नो सबल उपस्थिति देखाउँदैछ । हामीले आफ्नै स्रोत र साधन र स्थापित बजारलाई पनि व्यवस्थापन गर्न सकेनौं, तयारी कपडा, रेसमी साल चौपट पारेर छोड्यौं ।

हामीले कुनै स्थान विशेष समस्या पहिचानका कुरा गर्दा राम्रो जीवनका लागि चारैतिर नजर लगाउनुपर्छ, किनकि यो १ सय २६ जातजाति, विभिन्न धर्मभित्र बाँधिएर कोही धेरै र कोही थोरै जनसंख्या रहेको फूलबारी हो । यहाँ सबै भाषाको संरक्षण, अनुसन्धान र संवद्र्धन हुनु जरुरी छ । यो नेपाल राष्ट्रको सम्पत्ति हो । यहाँ मूलत हामी हाम्रो समाजभित्र पसेका छैनौं, यहाँ विदेशी दातृ संस्थाका उद्देश्यअनुरूप केही अनुसन्धानका काम भएका छन् । हाम्रो समाज, धर्म, हाम्रा मूल्यमान्यता, हाम्रा संस्कृति र रीतिरिवाजबारे कुन राम्रा कुन नराम्रा, किन राम्रो किन नराम्रो भन्ने विषयमा कुनै अध्ययन भएको देखिएन । सामाजिक सम्पत्तिको लाभ उठाउनुभन्दा प्रजातान्त्रिक समाजवाद, माक्र्सवाद, माओवादजस्ता अमूर्त र आमनेपालीले नबुझ्ने राजनीतिक वादहरू लादेर हाम्रो संस्कृति, एकता र हाम्रा सांस्कृतिक धरोहर, नेपाली पुँजीलाई भत्काउन, आपसी सद्भाव बिगार्न सिकायौं ।

वास्तविक तहमा राज्यको पुनर्संंरचना गर्दा, हाम्रो सांस्कृतिक संरचना, जनसंख्या, जातजाति बाँधिएका रेसाहरू, उमेरगत जनसांख्यिक लाभको बाँडफाँड, शिक्षा, सञ्चार र प्रविधिले हरेक पल बदलिइरहेका समाजको परिवर्तित रूपलाई समात्नु आवश्यक छ । हामी यस्तो सामाजिक परिवर्तनका चरणमा छौं, जहाँ गाउँबाट सहर बन्ने मात्र होइन, ऐतिहासिक आधार, विचार आदि सबै पक्षमा धेरै परिवर्तनको बाटोमा छौं । हाम्रो आफ्नो घरभित्रको परिवेशमा समेत परिवर्तन आइसकेको अवस्था छ ।

राज्यको पुनर्संचरना गर्दा हामीले (प्रत्येक जातजाति, धर्मावलम्बी, तराई, पहाड र हिमाली क्षेत्रका नेपालीहरूले) भुल्नै नहुने तथ्य भनेको आफ्नो आधारभूत धरातल नै हो, जुन भूमिमा हाम्रा सामाजिक सम्बन्धहरू गाँसिएर मानिस–मानिसबीच र ठाउँ–ठाउँबीचबाट यो अवस्थामा आइपुगेको छ । स्थानविशेषले हाम्रो पहिचानको आधारभूत धरातल तयार गर्छ । एक व्यक्ति वा एउटा समुदायको कथा, स्थानीय स्तरमा रहेको संस्कृति, रीतिरिवाज, त्यहाँको ढुंगा, माटो, कला, भाषाले तयार गर्छ ।
त्यसैले हामी कसैको विचारको बहकाउमा आएर होइन, हाम्रो आर्थिक, सामाजिक परिवेशलाई बुझेर, विश्लेषण गरेर, समयगत रूपमा सोचेर मात्र राज्य पुनर्संरचनासम्बन्धी निर्णय लिनुपर्छ । राजनीतिज्ञ हुँ भन्नेले यो कुरा स्विकार्नैपर्छ ! सत्य, तथ्य, अनुसन्धान भएका, हिजो इतिहासबाट प्रमाणित तथ्यमा ध्यान दिनुपर्छ । यसबाट मात्र साँचो परिवर्तन सम्भव छ ।

आफ्नो परिप्रेक्ष्यमा तराई के हो ? मधेस र मधेसी के हो ? पहाड के हो ? पहाडिया भनेको के हो ? हिमाल के हो, हिमाली भेगमा बस्ने के हो ? जातीय, बसाइँसराइ, संरचना, यिनीहरूको स्थानीय स्तरको विकास र बाटोघाटो, प्रविधि, सञ्चार, उत्पादन ध्यान दिइएन । अहिलेसम्म कर्णालीमा चामल ओसार्नु राम्रो नीतिगत पथभ्रष्टताको उदाहरण हो । अबको पुनर्संरचना गर्दा स्थानीयताको आवश्यकताको आधारलाई अगाडि बढाउनैपर्छ ।

प्रजातान्त्रिक मूल्य र मान्यतालाई कायम राख्दै विश्वव्यापीकरणको प्रवाह समातेर; अन्य देशका शासकहरूले प्रस्ट दृष्टिकोण, विवेक, इमानदारिता प्रयोग गरी देश सम्मुनत बनाउने काम पनि गरे । हाम्रो अवस्था अहिलेसम्म भिन्न नै छ ! हामी कठिन र जटिल अवस्थामा छौं ! प्रस्ट देखिन्छ ! अब तपाईं–हामी प्रत्येक जातजाति, भाषाभाषी साना मसिना कुरामा नभुली सहभागिता, इमानदारिता, पारदर्शिता, दृष्टि, विवेक र बुद्धि प्रयोग गर्दै आफंै र आफ्नोपनको मूल्य, मान्यतामाथि विश्वास गर्दै एकजुट हुनु अत्यावश्यक भइसकेको छ ।

- See more at: http://np.karobardaily.com/2016/06/88716/#sthash.cK54BmAE.dpuf